સૌરાષ્ટ્રનો એક દીકરો, જે હજારો દીકરીઓનો પિતા બન્યો.

સૌરાષ્ટ્રનાં મૂળ

સવાણી પરિવારનાં મૂળ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશના ગામ રણપરડામાં છે, જેને રાપરડા તરીકે પણ લખવામાં આવે છે. સ્થાનિક અહેવાલો મુજબ આ ગામ જૂના ભાવનગર જિલ્લામાં, એટલે કે હાલના બોટાદ જિલ્લાના વિસ્તારમાં આવેલું છે. પરિવાર સૌરાષ્ટ્રના પાટીદાર સમાજનો છે. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં સૌરાષ્ટ્રના હજારો પરિવારોની જેમ, આ પરિવારે પણ પોતાનું ભવિષ્ય સુરતમાં શોધ્યું — એ શહેર, જેનાં હીરા ઘસવાનાં અને પોલિશ કરવાનાં કારખાનાં આખા પ્રદેશનાં ગામડાંમાંથી કારીગરોને આકર્ષતાં હતાં.

આ સ્થળાંતર આધુનિક સુરતની કહાનીના કેન્દ્રમાં છે. કારીગરો અને મજૂરો તરીકે આવેલા સૌરાષ્ટ્રના પરિવારોએ આગળ જતાં શહેરનાં અનેક હીરાનાં કારખાનાં ઊભાં કર્યાં, અને પછી તેની શાળાઓ, રહેણાંક સોસાયટીઓ અને હોસ્પિટલો પણ. સવાણી પરિવારની કહાની બે પેઢીઓમાં આ જ માર્ગે આગળ વધે છે.

પિતાનો સંઘર્ષ

મહેશ સવાણીના પિતા વલ્લભભાઈ સવાણીએ હીરા ઉદ્યોગમાં સૌથી નીચલા પગથિયેથી શરૂઆત કરી હતી. તેઓ એક હીરા ઉત્પાદક કંપનીમાં મજૂર તરીકે કામ કરતા હતા, જ્યાં તેમનો પગાર મહિને ₹125 હોવાનું નોંધાયું છે. 1978માં તેમણે એક મશીન વસાવીને પોતાનું હીરાનું કારખાનું શરૂ કર્યું — આ જ આગળ જતાં પી.પી. સવાણી ગ્રુપનું બીજ બન્યું.

ગ્રુપના નામમાં વલ્લભભાઈના મોટા ભાઈ, સ્વ. પ્રેમજીભાઈ પોપટભાઈ સવાણીનાં આદ્યાક્ષરો છે. ગ્રુપના જણાવ્યા મુજબ, વલ્લભભાઈએ 1982માં પી.પી. સવાણી ગ્રુપ ઓફ સ્કૂલ્સનો પાયો નાખ્યો, અને પ્રથમ શાળા સુરતના વરાછા વિસ્તારના ખોડિયાર નગરમાં શરૂ થઈ. (ગ્રુપની એક શાળાના પોતાના ઇતિહાસમાં ગ્રુપની સ્થાપનાનું વર્ષ 1987 દર્શાવાયું છે.) વલ્લભભાઈ સવાણી આજે પી.પી. સવાણી યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ છે.

મહિને ₹125ની નોકરીથી પરિવાર સંચાલિત યુનિવર્સિટી સુધીની આ સફર જ એ પૃષ્ઠભૂમિ છે, જેના પર તેમના પુત્રએ આગળ જતાં વ્યવસાય અને સેવા — બંનેમાં બધું ઊભું કર્યું.

શિક્ષણ

મહેશ સવાણીએ સાધના વિદ્યાલયમાં અભ્યાસ કર્યો અને ત્યાર બાદ બેંગલુરુની દયાનંદ સાગરમાં સિવિલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરીને ડિપ્લોમા મેળવ્યો. મોટા ભાગના અહેવાલો તેને ડિપ્લોમા ગણાવે છે; એક ગુજરાતી પ્રોફાઇલ તેને ડિગ્રી કહે છે.

ઉદ્યોગનું ઘડતર

તેઓ 1990માં પિતાના હીરાના વ્યવસાયમાં જોડાયા. અહેવાલો મુજબ, તેમની દેખરેખ હેઠળ ઉત્પાદન મહિને આશરે 35,000થી વધીને આશરે 300,000 નંગ થયું, અને વ્યવસાયે મુંબઈ, બેલ્જિયમ અને હોંગકોંગમાં શાખાઓ ખોલી.

2000ના દાયકાની શરૂઆત મુશ્કેલ રહી. 2003થી તેમને હીરાની આયાત સંબંધિત કાનૂની કેસોનો સામનો કરવો પડ્યો, અને 2004થી 2007 દરમિયાન આશરે ત્રણ વર્ષ તેમણે મુંબઈ અને બેલ્જિયમમાં વિતાવ્યાં. તેઓ નિર્દોષ છૂટ્યા અને સુરત પરત ફર્યા. 2008ની આસપાસ પરિવારે રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રે પ્રવેશ કર્યો — એવું ક્ષેત્ર, જેમાં ગ્રુપે ત્યારથી રહેઠાણો અને ટાઉનશિપનું નિર્માણ કર્યું છે.

2018ની એક પ્રોફાઇલમાં ધ વીકેન્ડ લીડરે ગ્રુપનું ટર્નઓવર આશરે ₹1,000 કરોડ હોવાનો અંદાજ મૂક્યો હતો. તેમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનમાં રહેઠાણ, ટાઉનશિપ, શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને હોસ્પિટલો સુધી વિસ્તરેલી પ્રવૃત્તિઓનું વર્ણન હતું. ગ્રુપ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓમાં સમાવેશ થાય છે:

• પી.પી. સવાણી યુનિવર્સિટી, કોસંબા, સુરત જિલ્લો
• પી.પી. સવાણી કેમ્બ્રિજ ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ
• પી.પી. સવાણી ચૈતન્ય વિદ્યા સંકુલ, અબ્રામા, મોટા વરાછા: વાર્ષિક લગ્નોત્સવનું સ્થળ
• પી.પી. સવાણી વિદ્યાભવન અને રેડિયન્ટ ઇંગ્લિશ એકેડેમીની શાખાઓ
• પી.પી. સવાણી સ્કૂલ, અંકલેશ્વર
• પી.પી. સવાણી હાર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને મલ્ટિસ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ, વરાછા રોડ

મહેશ સવાણીને પી.પી. સવાણી ગ્રુપના ડિરેક્ટર અને મિતુલ ગ્રુપના ચેરમેન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

પરિવાર

તેઓ ત્રણ ભાઈઓમાંના એક છે; અન્ય બે ભાઈઓ છે રમેશભાઈ અને રાજેશભાઈ (રાજુભાઈ) સવાણી. તેમનાં પત્ની ભાવનાબેન છે; એક ગુજરાતી પ્રોફાઇલ મુજબ તેમનાં લગ્ન 10 મે 1992ના રોજ થયાં હતાં. દંપતીને બે પુત્રો છે. મિતુલએ લંડનથી એમબીએ કર્યું છે, અને મોહિતએ ન્યૂઝીલેન્ડમાં એમબીએનો અભ્યાસ કર્યો. ગ્રુપ મિતુલ, મોહિત અને તેમના પિતરાઈ ભાઈઓ સ્નેહ અને મોનાર્ક સવાણીને નેતૃત્વની આગામી પેઢીમાં ગણે છે.

પરિવારે પોતાના શુભ પ્રસંગો દીકરીઓના વિશાળ પરિવાર સાથે ઊજવવાનું પસંદ કર્યું છે. ડિસેમ્બર 2016માં મિતુલ સવાણીનાં લગ્ન 236 પિતાવિહોણી કન્યાઓની સાથે એ જ સમૂહ લગ્નોત્સવમાં થયાં. ડિસેમ્બર 2022માં તેમના પિતરાઈ ભાઈઓ સ્નેહ અને મોનાર્કે પણ એમ જ કર્યું.

“પપ્પા” બનવાની સફર

2008માં પરિવારની નજીકની એક વ્યક્તિનું તેમની બે દીકરીઓનાં લગ્નના થોડા સમય પહેલાં જ અવસાન થયું. તેઓ કોણ હતા, તે અંગે જુદા જુદા અહેવાલો છે. કેટલાક અહેવાલો તેમને એક સગા તરીકે વર્ણવે છે; જ્યારે સવાણીના પોતાના શબ્દોમાં એક કર્મચારીનો ઉલ્લેખ છે, જેમનું અવસાન “પોતાની બંને દીકરીઓને પરણાવી શકે તેના માત્ર 12 દિવસ પહેલાં” થયું હતું. સવાણીએ એ દીકરીઓના પાલક પિતા બનવાનો નિર્ણય કર્યો, તેમનું કન્યાદાન કર્યું અને બંને લગ્નનો સંપૂર્ણ ખર્ચ ઉપાડ્યો. પછીથી તેમણે કહ્યું, “આ રીતે તેની શરૂઆત થઈ.”

ત્યાર બાદ વ્યક્તિગત લગ્નો થયાં, અને પછી સમૂહ લગ્નોત્સવ. 2010ના દાયકાની શરૂઆતથી આ લગ્નો દર ડિસેમ્બરમાં સુરતના પી.પી. સવાણી ચૈતન્ય વિદ્યા સંકુલના પરિસરમાં યોજાય છે. પરિવારની ગણતરી અને તાજેતરના મીડિયા અહેવાલો મુજબ, 2023–25 સુધીમાં તેમની છત્રછાયામાં 5,000થી વધુ દીકરીઓનાં લગ્ન થઈ ચૂક્યાં હતાં. કન્યાઓ તેમને “પપ્પા” કહે છે. તેમાંની ઘણી દીકરીઓ માટે તેઓ આજે પણ એ વ્યક્તિ છે, જેમની પાસે તેઓ તહેવારોમાં, સંતાનના જન્મ સમયે અને કપરા સમયમાં જાય છે.

લગ્ન પહેલ વિશે વાંચો

તેમનાં મૂલ્યો

બે દાયકાના ઇન્ટરવ્યૂમાં કેટલીક માન્યતાઓ વારંવાર સામે આવે છે:

• જવાબદારી મંડપ પર પૂરી થતી નથી. 2022માં તેમણે કહ્યું હતું, “અમે માત્ર કરિયાવર જ નથી આપતા, પરંતુ લગ્ન પછી પણ દીકરી પ્રત્યેની તમામ જવાબદારીઓ નિભાવીએ છીએ.”
• માતાએ આ બોજ એકલાં ન ઉપાડવો જોઈએ. તેમણે ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાને કહ્યું, “જે સ્ત્રીએ પોતાના પતિને ગુમાવ્યા હોય, તેના માટે દીકરીને પરણાવવી એક પડકાર હોય છે.”
• દરેક ધર્મનું સ્વાગત છે. આ સમારોહોમાં હિંદુ, મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી અને શીખ યુગલોએ પોતપોતાના ધર્મની વિધિ મુજબ લગ્ન કર્યાં છે. 2025માં ગ્રુપે કહ્યું, “આ પહેલ દ્વારા અમે ધર્મનિરપેક્ષ મૂલ્યોને મજબૂત કરવાની આશા રાખીએ છીએ.”
• શિક્ષણ સૌથી કાયમી ભેટ છે. પરિવારની શાળાઓ અને યુનિવર્સિટી પિતાવિહોણાં બાળકો અને શહીદ સૈનિકોનાં બાળકો માટેના તેમના સંકલ્પોને વ્યવહારુ આધાર આપે છે.

જાહેર ઉપસ્થિતિ

આ લગ્નોત્સવોએ આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ડિસેમ્બર 2016માં AFPનો અહેવાલ ધ વર્લ્ડ (PRX) અને સિડની મોર્નિંગ હેરાલ્ડ સહિતનાં માધ્યમોએ પ્રકાશિત કર્યો હતો. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલ, કેન્દ્રીય મંત્રીઓ અને મોરારી બાપુ સહિતના આધ્યાત્મિક અગ્રણીઓ આ સમારોહોમાં ઉપસ્થિત રહ્યા છે. મહેશ સવાણી Facebook, Instagram, X અને YouTube પર @maheshsavani9 હેન્ડલ દ્વારા તેમના વિશાળ ફોલોઅર વર્ગ સાથે માહિતી શેર કરે છે.

જૂન 2021થી જાન્યુઆરી 2022 સુધી તેઓ થોડા સમય માટે ચૂંટણીલક્ષી રાજકારણમાં પણ સક્રિય રહ્યા હતા, જે દસ્તાવેજી રીતે નોંધાયેલું છે. તેની વિગતો પહેલ અને પ્રોજેક્ટ્સ પાના પર આપવામાં આવી છે.